13.11.2018

OTĘPIENIE o typie Alzheimera

mgr Iwona Manos, specjalista psycholog kliniczny, Bydgoszcz

Otępienie jest jednym z poważniejszych wyzwań dla zdrowia publicznego ze względu na fakt, że jest jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności i śmiertelności u osób w podeszłym wieku. Szybko rosnąca liczba chorych wiąże się z licznymi i istotnymi konsekwencjami zdrowotnymi, społecznymi i ekonomicznymi. Aktualnie szacuje się, iż na chorobę Alzheimera i inne otępienia cierpi w Europie około 7,3 mln osób, a do 2020 r. liczba ta prawdopodobnie ulegnie podwojeniu. Każdego roku na świecie rozpoznawanych jest 4,5 mln nowych przypadków otępienia… Rodziny chorych często nie wiedzą, co oznacza ta choroba dla całego systemu rodziny, jak wygląda i będzie wyglądać przebieg choroby, i wreszcie – czego można oczekiwać od chorego, co jest skutkiem choroby, a nie złośliwością czy niechęcią chorego…

Zaczyna się niewinnie. Najpierw mamy trudności z przypomnieniem sobie słów, potem umykają zdarzenia, daty, imiona, adresy… Zastanawiamy się czy to nie stres lub zmęczenie. Zaczynamy przyjmować suplementy diety, mające poprawić naszą wydolność, bierzemy urlop od codziennych obowiązków. Pomagamy sobie zapiskami, zaprzeczamy kłopotom, czasem winimy za nie innych. Bywa że się denerwujemy, albo wręcz przeciwnie – popadamy w apatię i odrętwienie. Ale to nie pomaga…

Problem uświadamia nam często rodzina, bo pojawiają się trudności w bezpiecznej organizacji dnia – w robieniu zakupów, liczeniu pieniędzy, przypomnieniu sobie własnego adresu zamieszkania. Nie da się tego już dłużej tłumaczyć zmęczeniem…

W tym momencie często pacjent trafia do lekarza - neurologa, następnie do psychologa. Badania bezlitośnie pokazują, że funkcje poznawcze pacjenta są znacząco poniżej normy, często na tym etapie – już na poziomie otępienia. Diagnoza – choroba Alzheimera brzmi jak wyrok. Tym straszniejszy, że rodzina chorego nie jest świadoma jak choroba będzie wyglądać w przyszłości, jak się do niej przygotować, jak opiekować się chorym członkiem rodziny, jak pomóc choremu, jak samemu zachować dobre zdrowie psychiczne? Na jakim etapie skorzystać z pomocy instytucjonalnej?

Choroba Alzheimera występuje w każdej grupie społecznej, bez względu na poziom wykształcenia i status ekonomiczny. Wśród chorych znajdziemy znanych polityków i artystów – chorowali m.in. Ronald Regan – prezydent USA, Peter Falk – aktor, Marek Walczewski – aktor, Terry Pratchett – pisarz, Rita Hayworth – aktorka, Charles K. Kao – laureat nagrody Nobla z fizyki w 2009 r., George Fernandes – indyjski polityk i wielu innych. Uważa się ją za chorobę ludzi starszych - stwierdza się ją u 14 proc. osób po 65. roku życia oraz u 40 proc. osób po 80. roku życia.

Po raz pierwszy choroba Alzheimera została opisana przez niemieckiego lekarza Aloisa Alzheimera, który zaobserwował u swojej pacjentki – służącej, pogłębiające się zmiany w zakresie pamięci świeżej i uczenia się nowych treści, którym towarzyszyły zaburzenia mowy, orientacji, myślenia, napady lęku i trudności w utrzymaniu higieny osobistej. Po śmierci służącej zbadał jej mózg w 1906 r. i odkrył zmiany zwyrodnieniowe, które opisał jako „przedstarczą atrofię mózgu”. Nazwa „choroba Alzheimera” została przyjęta przez środowisko lekarskie dopiero w 1967 r. podczas kongresu lekarzy w Lozannie.

Choroba Alzheimera należy do grupy tzw. chorób neurozwyrodnieniowych. Jest spowodowana odkładaniem się w mózgu dwóch rodzajów białek. Złogi białka tworzą się wewnątrz komórek nerwowych i są nazywane alzheimerowskim zwyrodnieniem neurofibrylarnym, a także odkładają się w przestrzeni pomiędzy komórkami nerwowymi, tworząc tzw. amyloidowe blaszki starcze. Złogi białkowe najpierw zaburzają prawidłowe funkcjonowanie komórek nerwowych a w następnie prowadzą do ich degeneracji i obumierania, co manifestuje się licznymi objawami klinicznymi, różnymi w zależności od stopnia zaawansowania zmian.

Aktualnie już wiemy, że choroba Alzheimera przebiega etapami. Na każdym z etapów występują innego typu zaburzenia funkcjonowania poznawczego. Wczesne rozpoznanie choroby uruchamia wcześniejsze podjęcie działań leczniczych i rehabilitacyjnych, dając szanse na większy komfort życia zarówno chorego jak i jego rodziny.

Co powinno zwrócić naszą uwagę? Jakie są pierwsze zwiastuny choroby Alzheimera?
Poniżej znajduje się lista 10 najważniejszych symptomów choroby, które powinny zmobilizować nas do spotkania ze specjalistą, wskazane przez Kanadyjskie Towarzystwo Alzheimerowskie:

  1. Zaburzenia pamięci świeżej;
  2. Brak precyzyjności języka , wypowiedzi coraz bardzie niezrozumiałe, trudności w odszukiwaniu słów lub mylenie słów;
  3. Trudności lub utrata orientacji w czasie i w przestrzeni;
  4. Ograniczenie zdolności oceny i podejmowania decyzji;
  5. Trudności w myśleniu abstrakcyjnym – utrata zdolności rozumienia np. znaczenia liczb lub specjalnych świąt typu własne urodziny;
  6. Przekładanie przedmiotów w nieodpowiednich miejscach;
  7. Gwałtowne zmiany nastroju i zachowania bez wyraźniej przyczyny;
  8. Zmiany w strukturze osobowości;
  9. Utrata inicjatywy i aktywności;
  10. Trudności w wykonywaniu codziennych czynności.

Powyższe symptomy sugerują zmiany z pierwszego etapu choroby. Osoba chora na tym etapie łagodnych zmian radzi sobie z wieloma codziennymi obowiązkami.


1 etap – wczesny – otępienie łagodne.

We wczesnym etapie choroby otępienie ma charakter łagodny. Występują zaburzenia pamięci, ale nie powodują problemów w codziennym funkcjonowaniu. Chory zapomina np. gdzie położył portfel czy klucze albo jak nazywa się dalszy znajomy, często powtarza pytania, zaczyna popełniać błędy w liczeniu itp. Nie jest w stanie przyswoić bieżących informacji usłyszanych od innych osób lub w radiu. Zdarzają się także kłopoty językowe — szuka odpowiednich słów, ale nie może sobie przypomnieć wyrazów. Pojawiają się niewielkie problemy z poruszaniem się po mieście, z orientacją w czasie i przestrzeni. Obecne są też problemy w schemacie ciała.

2 etap – pośredni – otępienie średniego stopnia

Chory ma problemy z samodzielnym funkcjonowaniem. Gubi się w dobrze znanej okolicy, a nawet we własnym domu, przestaje rozpoznawać rodzinę, z trudem przypomina sobie nie tylko o ostatnich, ale także dawnych wydarzeniach. Pojawia się apatia, drażliwość, depresja. Bywa, że chory zachowuje się agresywnie. Nie może zasnąć albo jest nadmiernie senny - leży w łóżku przez cały dzień. Zaczyna mieć problemy z ubieraniem się i rozumieniem mowy. Nie potrafi też zarządzać pieniędzmi i podejmować bardziej złożonych decyzji.

Zaburzeniu ulega koordynacja wzrokowo-ruchowa, dlatego chory niezdarnie wykonuje nawet proste czynności.

Jest to też moment podejmowania przez rodzinę decyzji o ewentualnym ubezwłasnowolnieniu, w związku z koniecznością pomocy w procesie leczenia, ale też dbania o majątek.

3 etap – ciężki – otępienie głębokie

Chory traci zdolność samodzielnego chodzenia (porusza się zwykle prowadzony pod rękę) i wykonywania prostych czynności. Nie potrafi samodzielnie jeść, przetrzymuje jedzenie w buzi i wymaga zachęcania do połknięcia, nie kontroluje potrzeb fizjologicznych, przestaje mówić, nie rozpoznaje bliskich. Dochodzi też do utraty kontaktu ze światem. Pogłębia się również apatia, drażliwość i depresja.

Do chwili obecnej nie znaleziono lekarstwa zatrzymującego chorobę. Nie udało się wyleczyć chorego, u którego zdiagnozowano otępienie o typie Alzheimera.
Specjalistą, który zajmuje się oceną aktualnego poziomu funkcji poznawczych oraz zaproponuje leczenie jest psycholog kliniczny, doświadczony w zakresie neuropsychologii. Niezbędne będzie monitorowanie stanu pacjenta systematycznie, w celu doboru właściwych technik i metod pracy z chorym. Niezbędne będzie także stałe monitorowanie logopedyczne wraz z systematycznymi ćwiczeniami, w celu utrzymania jak najdłużej umiejętności logicznego - a przynajmniej zrozumiałego – komunikowania się z otoczeniem.

Wczesna terapia zaburzeń funkcji poznawczych powstałych w wyniku uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego w przebiegu różnych schorzeń jest kluczowa w podtrzymywaniu jak najlepszej kondycji umysłowej u osób z chorobami o przebiegu postępującym. Przykładowe ćwiczenia dla osób cierpiących na choroby otępienie:

  1. Rozpoznawanie przedmiotów domowego użytku (nóż, widelec, łyżka, kubek itp. )
  2. Nazywanie przedmiotów z kategorii jedzenie (chleb, bułka, jajko itp.)
  3. Nazywanie lub wskazywanie właściwej czynności.
  4. Kończenie przysłów.
  5. Zagadki (np. co to jest – wydobywa się go w kopalni?)
  6. Klasyfikowanie – układamy przedmioty wg kategorii (np. ubrania)
  7. Wskazywanie nonsensów w obrazkach.
  8. Nazywanie kolorów.
  9. Wskazywanie kształtów.
  10. Rozpoznawanie osób na obrazkach i zdjęciach – w tym członków rodziny.
  11. Odtwarzanie treści zapamiętanych najtrwalej – np. modlitwa, piosenka itp.
  12. Składanie całości z rozsypanki – wykorzystujemy np. pocięte widokówki.
  13. Przypominanie elementu widzianego przed chwilą – pokazujemy obrazek i zakrywamy go – powinny to być rzeczy znane choremu i łatwe do nazwania. Jeśli chory radzi sobie z takim zadaniem – stosujemy wersję trudniejszą – z większą ilością elementów.

Dobór ćwiczeń jest zależny od stanu zdrowia chorego – dla jednej osoby pytania o części ciała będą zbyt łatwe, podczas gdy dla innego – zbyt trudne. Wykorzystujemy przedmioty codziennego użytku, dostępne w każdym miejscu, niewymagające dodatkowych nakładów finansowych. Stymulujemy wszystkie zmysły – smak, wzrok, węch – także stosując intensywne, wyraziste smaki czy zapachy (np. ocet, sok z cytryny, kawa itp.), pobudzając mózg do tworzenia nowych sieci połączeń i skojarzeń.
Dodatkowo specjalista psycholog i logopeda zaproponują ćwiczenia komputerowe, atrakcyjne dla chorego w formie i treści. Specjaliści będą także systematycznie monitorować stan zdrowia i rozwój choroby.

Według Alicji Sadowskiej, Prezes Polskiego Stowarzyszenia Pomocy Osobom z chorobą Alzheimera, sytuacja osób chorych w Polsce w ostatnim czasie znacząco się poprawia, "jest szybsza diagnostyka i dostęp do nowoczesnych leków, na które stać pacjentów".
Istotne, jako że otępienie jest jednym z poważniejszych wyzwań dla zdrowia publicznego…

Literatura:

  1. Alzheimer. Podręcznik pierwszej pomocy - Margot Unbescheid
  2. Choroba Alzheimera – Tadeusz Parnowski
  3. Kiedy twój rodzic staje się twoim dzieckiem - Ken Abraham
  4. Podejmowanie terapii zaburzeń mowy wobec pacjenta z chorobą Alzheimera w: „ZDROWIE DOBROSTAN” 2/2013 DOBROSTAN I PRZYRODA rozdział IX - Tadeusz Paweł Wasilewski
  5. Psychologia pamięci. Badania, teorie, zastosowania – Maria Jagodzińska
  6. Sytuacja osób chorych na chorobę Alzheimera - Raport Rzecznika Praw Obywatelskich – 2014. Redaktor raportu: Prof. dr hab. med. Andrzej Szczudlik
Powrót